Kar bir şiir kitabına ayraç olur mu
Hangi şiiri unutmak istiyorsan
Bırak orada dursun

Yalnızlığın nasıl nehre dönüşür
Bilmek mi istiyorsun
Bırak o kar o unutuşun
Şiirinde dursun

Nasıl uzanır ışık hüznüne
Kırgın bir çam dalından
Bilmek mi istiyorsun
Bırak o kar o sayfada dursun

Kim bırakmış böyle sıcacık ellerini
Saçaklarda sarkıtlara dönmüş artık
Ayrılık konuşulmaz kar yağarken
Bırak o kar o sayfada dursun

Sayfasını unut o şiirin
Boynundan içeri esen rüzgarı anlatan
Buz gibi bir bedenle sevişmiştiniz
Kar sıcaktır bırak o sayfada dursun

Ayak izlerini bulamazsın
Biriyle yürümüştün eminsin
O sıcacık kulübeye
O şiirde kalansa sadece kendi izin

Her sayfaya bir kar tanesi koy
Nasıl nehre dönüşür yalnızlığın öğrenirsin
Bırak her şiir bir kar tanesi olsun

***

AYAK İZLERİNİN ŞİİRİ / Kadir Aydemir

Kar yağarken
Doluyor bir boşluk aramızda
Öfkeli bir dal
Ağırlaşıp eğiliyor buzlu geçmişe

Merak etme, hepsi aramızda kalacak
Üşüyen ellerin, denize attığın taş
Ve kılıcı yalnızlığın
Uykumla birleşen saçların bir de

Ah, varamazsın farkına
Kar yağarken bembeyaz
Birden, yaşlandım işte.

***

KARAKIŞIN ORTASI / Enver Topaloğlu
 
bulutların papatyasından kopan
beyaz yapraklar dolduruyor
ayak izlerinden kalan boşluğu
ne hoş değil mi
 
gökyüzü yeryüzüne yaklaşıyor
dünyanın iki dudağı
aynı kederi paylaşan ağaçların bile
birbirine yaklaşmadığı kadar
 
kar yağarken kışın kalbi yok diyelim diye mi
niçin renk değiştiriyor anılar bana sorma
ne diyeceğimi bilemem kar yağarken
düşlerin altında kalıyor bütün ezber
 
kar yağarken soyunuyor şehrin harfleri
görülüyor ki gerçek çıplakken başka
serçelerin kalbi dururken
tellerde donan
ölü uçurtmaların suçu değil hayat
 
acının ve yasın sonsuzluğu altında
ey şair ah şair bu karakışın ortası
sevgilim düşmeyen ateşimi ölçüyor üç gündür
kar yağarken kar yağmış olmuyor ki sadece
kar yağarken çocuklar var vanlı
deprem hasarlısı
her sabah
önüne çöktükleri çadırların direği buzdan
ve ayazın elmasını ısırıyorlar bir yandan
 
ey şair ah şair bu karakışın ortası
kar yağarken sadece
kar yağmış olsaydı keşke

Yaşar Kemal

Nihat Ateş

Ölçüt tarihe bakarak konabilirdi. An “tarihsel bir kesit olarak gördüğümüz” süreçleri ortaya çıkaran ilişkilerin çözümlenmesiyle kavranabilirdi. Bugünün romanını, bu kavrayışı verecek bir geçmiş-bugün bağlamında, kesiştiği yerin zaman kipiyle okuyamıyoruz.   “Batılılaşma ve  çöküş Osmanlı İmparatorluğu’nun son günlerinde eşzamanlı yaşanırken” (Tevfit Çavdar, Türkiye’nin Yüzyılına Romanın Tanıklığı, Yazılama Yayınevi) henüz elli yıllık bir macerası olsa bile romandan okuyabilmiştik çöküşü ve Batılılaşmayı. Çoğu Cumhuriyeti de yaşamış Osmanlı’nın çöküşüne tanıklığıyla başlayan ve Batılılışmanın “taklidine” olan acımasız eleştirileriyle Doğu-Batı arasında hiç bitmeyecekmiş bir sorunsalı yazınsallaştırabilmiş romancılardı. “Genç Cumhuriyetin ülkücü, aydınlanmacı romancıları Memduh Şevket Esendal’dan, Reşat Nuri’ye, Yakup Kadri’den, Nahid Sırrı Örik, Halide Edip, Reşat Enis, Yaşar Kemal’e kadar ilerici, aydınlanmacı ve gerçekçi bir roman yazmışlardır. Onların romanları inşa halindeki bir toplumun bütün sorunlarıyla ilgilenmiş, ideal olanı göstermeye adanmıştır. (Çöküş Romanları, Papirüs Yayınları, Birinci Baskı 2003) Çöküşü yazmak, arayış içinde olmak değilse nedir? Aydınlanmayı ve özgürlüğü aramak ancak Batı algısı içerisindeyse mi kabul edilebilirdir? Yani “Kurtuluş Savaşı tamamen militarist bir hikâyeyse” (M. Belge, Mesele dergisi, Ocak 2009) “Emperyalizm (de) militarist bir kurgudur.” (Doğan Kuban, Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji, 06.02.2009)

Çöküşü yazmak aynı zaman umudu yazmak anlamına ancak Batı onayladığı zaman mı gelir? Arayışı kurgulayamazsınız. Ama bu romancılar sonu kuruluşla başlayacak bir “kültür” arayışını bir roman evreni kurarak aşmaya çalışmışlardır. Bu arayışın içinde sadece iddia edildiği gibi kafalara vura vura oluşturulan yeni bir “kimlik ve medeniyet” arayışı değil, altı yüzyıllık bir İslam taasubunun karşısında aydınlanmacı laik bir bireyi yaratma mücadelesi de vardır. Osmanlı bozkırında, yıkık dökük köy okullarında Çalışkuşu’nun başka ne işi vardır?

Peki ya bugün; yani “çözülüşün romanı”? Çözülüşe nasıl geldiğimizi Türk romanından  okumak mümkündür ancak çözülüşün içinde yaşadığımız bugünü gösteren bir “roman evreni”  yarattığımızı söylemek mümkün değildir. Türkiye’nin kapitalizmle eklemle süreci, doksanlardan sonra dünyanın yeni geldiği yeni aşama “çöküşü” umut arayışına çeviren dinamiklerden yoksundur. Küreselleşme ve neoliberalizmin kültürel uzantısı olan “kimlik saldırısı”, kimlik ve birey bunalımına dönüşürken romancı buna sırtını dönmek zorundadır. Çünkü artık dikkate alacağı çok daha farklı “odaklar” vardır. Rifat N. Bali, küresel kapitalizme uyum, şartlara göre davranmanın gerekliliğini, “artık böyle davranılması” gerektiğini olumlayarak şöyle niteliyordu: “Orhan Pamuk’un Nobel edebiyat ödülüne layık görülmesi şaşırtıcı değil. Ancak bu ödüle mazhar olabilmek için (…) Batı’nın  piyasa koşullarını ve kurallarını çok iyi bilmek ve oyunu kurallarına göre oynamak lazım. Yıllar boyunca Yaşar Kemal’in ödülü neden alamadığı tartışıldı. Bunu tartışanlar hiçbir zaman, Yaşar Kemal’in çeviri haklarını bir yazar temsilcisine emanet etmediğini ve çevirmen olarak merhum eşi Tilda yerine neden başka birisini seçmediğini sormadılar. Yaşar Kemal neden Nobel alamadı sorusuna verilecek birçok cevaptan biri, muhtemelen bu iki suale verilecek cevaplarda gizli. (…) Türkiye sınırları içinde yaşayan yazarlar şayet hallerinden memnun iseler denebilecek bir şey yok. Şayet memnun değil ve sınırların ötesine açılmak istiyorlarsa, o zaman siyasal görüşleri ne olursa olsun, küreselleşme ve serbest piyasa koşulları denilen gerçekleri göz ardı etmemeleri gerekir. (Virgül dergisi, Aralık 2006, s.64) Yani edebiyatta küresel piyasalarda biçimlendirilen bir mala dönüştürüldü. Oyunu kurallarına göre oynamak özgürleşmenin bir unsuru oldu. Edebiyatın özgürleşmesinin birinci kuralı “oyun bozmak” değildi artık. Her şey veriliydi zaten. Özgürlük için verili kuralları, egemen olanı sorgulamak, toplumsal ilişkilerin giydirilmiş kimler ötesinde belirlendiğini düşünmek ve yazmak hep “modern zamanların” komünist işiydi.

Ama bugün biz geçmiş-bugün ve gelecek diyalektiğinde yazabilmek için tarihsel bir zaman kipinde yazabileceğini biliyoruz. Çözülürken bugünün romanını bir -di’li geçmiş zaman ile çözümlemek ne kadar yakışıyor.

Beşir Fuat

Nihat Ateş

Ülkemizde “eleştiri” deyince hep bir yetersizlikten söz etmek alışkanlık halini almıştır Resim eleştirisi mi? Yoktur. Müzik eleştirisi mi? Hakgetire. Edebiyat eleştirisi mi? Var mıdır yok mudur tam belli değildir. Yok diyenler için tartışmaya da gerek yoktur. Örneğin hayatını roman eleştirisine adamış eleştirmenler bir gün çıkıp Türkiye’de “eleştiri yapılmıyor” deyiverir. Buna kimse şaşırmaz. “Peki sen yıllarca ne yaptın, onlar eleştiri değil miydi” diye bir okur tepkisi gelmez. Bir eleştirmenin eleştiri yoktur demesi kadar doğal bir şey yoktur sanki. Çünkü “eleştirinin olmadığı” zaten toplumsal belleğimize kazınmıştır. Ağzımızı “eleştiri” üzerine konuşmaya açtığımız zaman besmele gibi tekrarlarız: “Türkiye’de eleştiri yoktur.”

“Var” diyenlerin ise bu “var”lığı belli çekincelerle vardır. Vardır ama alt yapımız eksiktir. “Türk edebiyatında eleştiri geleneğinin kurumlaşmamasının çeşitli nedenleri var. Bu nedenler arasında akademik düzeyde yeterli çalışmanın bulunmaması ve dilbilim, göstergebilim, yapısalcılık, postyapısalcı akımlar ve benzerlerine ilişkin temel kuramsal metinleri Türkçeye çevrilmemiş olması sayılabilir.”(Ali Galip Yener, Sancılı Yaratı, Kanat Kitap, s. 90, 1. Basım Ekim 2004) Hafifseme anlamında alınmamasını dileyerek bu yaklaşımı biraz atletizm, yüzme, güreş gibi dallarda bir türlü başarılı olamayaşımızın ardından sporcuların yaptığı açıklamalara benzetiyorum. Hani eskiden her ezimetten sonra sporculara mikrofon tutulur onlar da “altyapımız yok abi” derledi. Bir tartan pistleri olsa neler yapacaklardı! Zaman geldi her türlü altyapı sağlanmaya başladı ama bir başarı türlü gelmiyordu. Mikrofon yine tutulduğunda bu kez de sporcular “iyi hocalarımız yok abi” demeye başladılar. Dışarıdan yıllardır hocalar da getiriltiliyor ama hâlâ ne yüzebiliyor, ne güreşebiliyor ne de koşabiliyoruz. Sporu hep sporla açıklamaya çalışıyoruz da ondan demek gerekiyor. Tıpkı Yener’in yukarıda alıntı yaptığım eleştirisinin bir cümle sonrasında söylediği gibi “edebiyat sadece edebiyatla açıklanmaz.” Orhan Koçak’tan yaptığı bir alıntıyla bu savını destekliyor. Ama yine de eleştiri geleneğinin olmayışını ve eleştirisinin devamı boyunca edebiyatı edebiyat ile açıklıyor. Aslında ilk önermesinde ısrarcı olsa çıkarımları daha doğru noktalara evrilebilirdi. Oysa eleştiriyi edebiyat açısından yaratıcı bir eylem yapan “edebiyat dışı”nı edebiyata taşıyabilme kapasitesinde saklıdır.

Başka bir grup “vardır ama…” diyenler de zaten yaptıkları  işin bir eleştiri çabası olduğunu iddia etmezler. Eleştirilerini ısrarla “yazı” ya da “deneme” olarak niteleme eğilimindedirler. Bunda belli bir alçakgönüllüğün izlerini görmek olası. Yazı ve ya deneme olarak nitelendiğinde eleştirilerinin barındıracağı kesin ve keskin uçlarını törpüleme düşüncesinin (ya da itkisinin) etkili olduğunu söylemek de. Bunda Ahmet Oktay’ın özellikle şiir eleştirisi söz konusu olunca; “Eleştirinin belirgin özelliği, bütün bilimsel olma çabasına rağmen, olasılık ve yanılabilirlik’tir.” (Aktaran A. Galip Yener, age., s.95) demesindeki gibi bir tereddüt de gizli gibi geliyor bana. Eleştirmen, söz konusu şiir olunca “yanılmak” istemiyor. Eleştirilere yazı ya da deneme denmesinin bu yanılma payının marjını genişletebileceği de düşünülüyordur belki. Oysa Türkiye’de eleştirinin bu kadar alçakgönüllüğe yüzünü çevirebilecek, bu ataklığı gösterebilecek birikimi vardır. Ve göstermelidir.

Türkiye’de önemli bir “eleştiri” geleneğinin oluştuğunu düşünüyorum. Ülkemize roman neredeyse eleştirisi ile birlikte girmiştir. Tanzimat romancılarının ısrarla eleştiri ve eleştirmen kriterlerini belirlemek yolundaki tartışmalarını ve Mizancı Murat’ın “reddi menfaat” ilkesini daha o zamandan eleştiri tarihimizin sayfalarına kayıt ettiğini hatırlarsak “altyapımızın” hiç de öyle küçümsenecek bir tarafı olmadığını da görürüz. Tabii bu birikimde Ahmet Mithat’ın bastonuyla Babıali sokaklarında eleştirmen kovalamasının da önemli bir katkısının olduğunu söylemek isterim. Aynı dönemde Beşir Fuad’ın “Şiir, duygu ve hayale dayanılarak mı, yoksa gerçek ve hakikat göz önünde tutularak mı yazılmalıdır?”(Beşir Fuad, Şiir ve Hakikat, Hazırlayan Handan İnci, s. 11, YKY, 1. Baskı Temmuz 1999) sorularıyla uğraştığını da biliyoruz.